فرسودگی شغلی امدادگران و آتش‌نشانان پس از حوادث بحرانی

امدادگر اورژانس، آتش‌نشان یا افسر پلیسی را تصور کنید که در یک شیفت واحد، شاهد یک تصادف مرگبار، یک خانه در حال سوختن و یک نزاع خشونت‌آمیز بوده است. برای اغلب ما چنین صحنه‌ای یک بار در عمر اتفاق می‌افتد و اثرش سال‌ها باقی می‌ماند؛ اما برای کسانی که در خط مقدم خدمات اضطراری کار می‌کنند، این تجربه‌ها بخشی از روال هفتگی است. تکرار این مواجهه‌ها، نوعی فرسودگی خاص ایجاد می‌کند که فراتر از خستگی شغلی معمول است و در روان‌شناسی با عنوان «تروما تجمعی» یا «فرسودگی همدلانه» شناخته می‌شود.

تفاوت با فرسودگی شغلی معمولی

فرسودگی شغلی معمولی معمولاً از حجم کار، فشار زمانی یا کمبود منابع ناشی می‌شود. اما در مشاغل امدادی، یک لایه اضافه وجود دارد: مواجهه مستقیم و مکرر با مرگ، آسیب جسمی شدید، و رنج انسانی. این مواجهه‌ها می‌توانند نشانه‌هایی شبیه استرس پس از سانحه (PTSD) ایجاد کنند، حتی اگر خود فرد قربانی مستقیم حادثه نبوده باشد؛ به همین دلیل به آن «تروما ثانویه» یا «تروما جانشین» نیز گفته می‌شود.

نشانه‌های هشداردهنده

• بی‌حسی عاطفی یا ناتوانی در ابراز احساسات حتی در خانه و با نزدیکان
• بازگشت غیرارادی تصاویر یا خاطرات صحنه‌های حادثه (فلاش‌بک)
• بدبینی فزاینده نسبت به مردم، جامعه یا معنای کار خود
• اختلال خواب، کابوس‌های مکرر یا بیداری ناگهانی
• تحریک‌پذیری، خشم ناگهانی یا واکنش‌های اغراق‌شده به محرک‌های کوچک
• اجتناب از صحبت درباره کار یا برعکس، ناتوانی در فکر نکردن به آن

چرا این افراد کمتر کمک می‌گیرند؟

فرهنگ حرفه‌ای بسیاری از مشاغل امدادی بر پایه قدرت، کنترل و «تحمل کردن» بنا شده است. درخواست کمک روان‌شناختی در چنین محیطی گاه به‌اشتباه نشانه ضعف یا ناتوانی حرفه‌ای تلقی می‌شود. ترس از برچسب: بسیاری نگرانند که افشای مشکلات روانی، شایستگی آن‌ها را در نظر همکاران یا فرماندهان زیر سؤال ببرد. عادی‌سازی درد: در محیط کاری که همه با تجربه‌های مشابه روبه‌رو هستند، درد فردی گاه بی‌اهمیت جلوه داده می‌شود. کمبود زمان و منابع حمایتی: شیفت‌های طولانی و کمبود نیرو، فرصت کمی برای رسیدگی به سلامت روان باقی می‌گذارد.

راهکارهای مراقبت و پیشگیری

دیده‌بانی روانی (psychological debriefing) پس از حوادث بحرانی بزرگ، در بسیاری از سازمان‌های امدادی جهان به‌عنوان یک روال استاندارد درآمده و می‌تواند از تثبیت آسیب جلوگیری کند. حمایت همتا (Peer Support) - جایی که همکاران آموزش‌دیده به یکدیگر کمک می‌کنند - به‌دلیل حذف برچسب اجتماعی، اغلب مؤثرتر از مراجعه مستقیم به روان‌شناس است. رویکردهای درمانی مانند EMDR و درمان شناختی-رفتاری متمرکز بر تروما، نتایج امیدوارکننده‌ای در کاهش علائم PTSD ثانویه نشان داده‌اند.

در سطح فردی، ایجاد مرز روشن بین کار و زندگی شخصی، فعالیت بدنی منظم، و داشتن حداقل یک فرد یا گروه که بتوان با او درباره تجربه‌های سخت صحبت کرد، نقش محافظتی مهمی دارند. سازمان‌ها نیز مسئولیت دارند فرهنگی بسازند که در آن درخواست کمک، نشانه مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای تلقی شود، نه ضعف.

پرسش‌های متداول

آیا همه امدادگران دچار فرسودگی یا تروما ثانویه می‌شوند؟

نه، اما درصد قابل‌توجهی در طول دوران شغلی خود حداقل یک دوره از این علائم را تجربه می‌کنند. عوامل حمایتی مانند شبکه اجتماعی قوی و آموزش‌های مقابله‌ای می‌توانند خطر را کاهش دهند.

تفاوت فرسودگی شغلی با استرس پس از سانحه چیست؟

فرسودگی معمولاً تدریجی است و از انباشت فشار مزمن می‌آید، در حالی‌که علائم شبه‌PTSD اغلب پس از یک یا چند حادثه مشخص و شدید ظاهر می‌شوند؛ اما این دو می‌توانند هم‌زمان و در تعامل با هم رخ دهند.

آیا صحبت درباره حادثه بلافاصله بعد از آن همیشه کمک‌کننده است؟

نه همیشه؛ برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند فشار برای صحبت فوری می‌تواند در برخی افراد اثر معکوس داشته باشد. زمان‌بندی و روش مداخله باید توسط متخصص و بر اساس نیاز فرد تنظیم شود.

خانواده امدادگران چه نقشی در حمایت دارند؟

نقش بسیار مهمی دارند؛ فضایی امن و بدون قضاوت برای گوش دادن، بدون فشار برای «تعریف کردن همه چیز»، می‌تواند به بازیابی تعادل روانی کمک زیادی کند.

اگر شما یا یکی از عزیزانتان در یکی از مشاغل امدادی کار می‌کنید و احساس فرسودگی یا سنگینی خاطرات حرفه‌ای دارید، این تجربه واقعی است و نیازی نیست به‌تنهایی با آن کنار بیایید. تیم مشاوران ما با احترام به حریم حرفه‌ای شما، آماده همراهی در این مسیر هستند.

> برای گفت‌وگو محرمانه درباره فشارهای شغلی خود، همین امروز وقت مشاوره رزرو کنید.