اختلال احتکار وسایل: وقتی جدا شدن از اشیا غیرممکن می‌شود

همه ما گاهی چیزی را نگه می‌داریم که شاید به آن نیازی نداریم؛ یک لباس قدیمی، یک روزنامه، یک وسیله شکسته که «شاید روزی به کار بیاید». اما برای گروهی از افراد، این تمایل طبیعی به نگهداری، به یک الگوی مزمن و ناتوان‌کننده تبدیل می‌شود که فضای زندگی، روابط و حتی ایمنی فیزیکی آن‌ها را تهدید می‌کند. این حالت در روان‌شناسی «اختلال احتکار وسایل» (Hoarding Disorder) نام دارد و از سال‌ها پیش به‌عنوان یک اختلال مستقل، جدا از وسواس فکری-عملی، شناخته می‌شود.

احتکار دقیقاً چیست؟

اختلال احتکار با دو ویژگی اصلی مشخص می‌شود: دشواری مداوم و شدید در دور ریختن یا جدا شدن از وسایل، صرف‌نظر از ارزش واقعی آن‌ها، و انباشت اشیایی که فضاهای زندگی را به حدی پر می‌کند که استفاده معمول از آن‌ها (مانند نشستن روی مبل یا آشپزی در آشپزخانه) دیگر ممکن نیست. برخلاف تصور رایج، احتکار همیشه به‌معنای بی‌نظمی یا تنبلی نیست؛ بسیاری از مبتلایان دلبستگی عاطفی عمیقی به اشیا دارند و هر شیء را حامل خاطره، معنا یا کارکرد بالقوه‌ای می‌بینند.

نشانه‌های اصلی

• انباشت فزاینده وسایل تا حدی که اتاق‌ها یا مسیرهای عبور قابل استفاده نیستند
• اضطراب شدید یا پریشانی هنگام فکر کردن به دور ریختن یک شیء
• خرید یا جمع‌آوری بیش از حد اشیا، حتی بدون نیاز واقعی
• اجتناب از دعوت مهمان به خانه به‌دلیل شرم از وضعیت فضا
• درگیری‌های خانوادگی مکرر بر سر انباشت وسایل
• در موارد شدید، خطرات ایمنی مانند مسدود شدن راه‌های خروج یا خطر آتش‌سوزی

چرا این اختلال شکل می‌گیرد؟

دشواری در تصمیم‌گیری: بسیاری از مبتلایان در پردازش اطلاعات و دسته‌بندی اشیا دچار مشکل هستند و هر تصمیم درباره نگه داشتن یا دور ریختن، برایشان بار شناختی سنگینی ایجاد می‌کند. دلبستگی عاطفی شدید به اشیا: اشیا اغلب نماد ایمنی، هویت یا ارتباط با گذشته و افراد مهم زندگی هستند. تجربه‌های از دست دادن: از دست دادن یک عزیز، محرومیت مالی در گذشته، یا تجربه فقدان شدید، می‌تواند زمینه‌ساز نیاز افراطی به نگه داشتن باشد. همبودی با سایر اختلالات: احتکار اغلب با افسردگی، اضطراب فراگیر یا اختلال کمبود توجه همراه است که پیچیدگی درمان را افزایش می‌دهد.

مسیر درمان چگونه است؟

درمان اختلال احتکار معمولاً زمان‌بر و تدریجی است و نیازمند صبر بسیار، هم از فرد و هم از اطرافیان. رویکرد شناختی-رفتاری متخصص در حوزه احتکار، به فرد کمک می‌کند مهارت‌های تصمیم‌گیری و دسته‌بندی را تقویت کند، افکار مرتبط با اشیا را بازبینی کند، و به‌تدریج و با رضایت خودش، تمرین جدا شدن از وسایل را انجام دهد. برخلاف تصور رایج، پاکسازی اجباری یا ناگهانی خانه توسط خانواده بدون همراهی فرد، معمولاً نتیجه معکوس دارد و می‌تواند به آسیب رابطه‌ای و بازگشت شدیدتر رفتار منجر شود.

همراهی آرام خانواده، بدون قضاوت یا فشار، و تمرکز بر بهبود تدریجی به‌جای «تمیز کردن کامل» در یک جلسه، نقش مهمی در موفقیت درمان دارد. در برخی موارد، گروه‌های حمایتی متشکل از افراد با تجربه مشابه نیز بسیار مؤثر واقع می‌شوند.

پرسش‌های متداول

آیا احتکار وسایل همان بی‌نظمی خانگی است؟

خیر، بی‌نظمی معمولی معمولاً با کمی سازمان‌دهی قابل حل است، اما احتکار یک اختلال روانی با ریشه‌های عاطفی و شناختی عمیق‌تر است که نیاز به درمان تخصصی دارد.

چرا نباید وسایل فرد را بدون اجازه او دور ریخت؟

چون این کار معمولاً باعث آسیب شدید عاطفی، از دست رفتن اعتماد، و در بسیاری موارد بازگشت سریع‌تر و شدیدتر رفتار احتکار می‌شود.

آیا احتکار درمان‌پذیر است؟

بله، اگرچه معمولاً روندی کند و تدریجی دارد، اما با درمان تخصصی و مستمر، بهبود قابل‌توجهی در بسیاری از افراد مشاهده می‌شود.

چه زمانی باید نگران احتکار یکی از اعضای خانواده بود؟

وقتی انباشت وسایل ایمنی، بهداشت یا عملکرد روزمره را مختل کند، یا فرد از پذیرفتن هرگونه کمک برای مدیریت آن امتناع کند، زمان مراجعه به متخصص فرارسیده است.

اگر خودتان یا یکی از عزیزانتان با دشواری در جدا شدن از وسایل دست‌وپنجه نرم می‌کنید، بدانید این یک الگوی شناخته‌شده روانی است، نه یک ضعف شخصیتی. مشاوران ما می‌توانند با رویکردی صبورانه، همراه شما در این مسیر باشند.

> برای گفت‌وگو درباره مدیریت وسایل و فضای زندگی خود، همین امروز وقت مشاوره رزرو کنید.